Jak strip-till pomaga przetrwać suszę? Retencja wody w glebie bez orki

Ostatnie lata pokazały, że susza w Polsce przestała być wyjątkiem – stała się regularnym elementem kalendarza rolniczego. Majowe niedobory opadów, przesuszone gleby przy siewie kukurydzy, rzepak wschodzący w ekstremalnych warunkach – to obrazki powtarzające się coraz częściej w wielu regionach kraju. Technologia strip-till nie zastąpi deszczu, ale może sprawić, że gleba znacznie lepiej będzie zarządzała wodą opadową.

Dlaczego “orka” wysusza glebę?

Pług od dekad uchodzi za symbol starannej, porządnej uprawy. Problem w tym, że każdy przejazd pługiem narusza strukturę, którą latami budowały mikroorganizmy, korzenie roślin i fauna glebowa. Gleba świeżo zaorana jest napowietrzona, ale traci przy tym dwie rzeczy, których latem brakuje najbardziej – ciągłość kapilarną i mulcz na powierzchni.

Kapilary to sieć mikroporów, przez które woda z głębszych warstw podciągana jest ku górze – tam, gdzie sięgają korzenie. Po orce ta sieć jest przerywana. Gleba traci zdolność transportowania wilgoci z podglebia w stronę strefy korzeniowej. Do tego odkryta, spulchniona powierzchnia intensywnie paruje. W słoneczny, wietrzny dzień kilkucentymetrowa warstwa wierzchnia może wyschnąć w ciągu kilku godzin, zanim jakiekolwiek nasiono zdąży skiełkować.

Strip-till działa inaczej. Poza wąskim pasem, w którym zostają umieszczone nasiona, gleba pozostaje nienaruszona. To prosta zmiana, która ma daleko idące skutki.

Jak uprawa pasowa zatrzymuje wilgoć w glebie?

Mechanizmów jest kilka i działają równolegle. Łączny efekt jest wyraźnie większy niż przy samym ograniczeniu liczby przejazdów.

Resztki pożniwne na powierzchni pola pełnią funkcję mulczu – naturalnej izolacji termicznej i hydrologicznej. Pociętą słomę, resztki po międzyplonie czy ściernisko można traktować jako tarczę, która działa cały sezon. Mulcz ten:

• ogranicza bezpośrednie parowanie z powierzchni gleby nawet o kilkadziesiąt procent w porównaniu z glebą odkrytą,
• amortyzuje uderzenia kropel deszczu, które przy intensywnych opadach rozbijają strukturę wierzchniej warstwy i tworzą skorupę utrudniającą wsiąknie,
• spowalnia spływ powierzchniowy na polach nachylonych, dzięki czemu woda ma mniej czasu na wsiąknięcie,
• utrzymuje niższą temperaturę gleby podczas upałów, co bezpośrednio ogranicza parowanie.

Równocześnie nienaruszona gleba między pasami siewu zachowuje ciągłość kapilarną. Na glebach lżejszych, gdzie susza uderza najszybciej, różnica w dostępności wody między plonem orkowym, a polem strip-till bywa widoczna gołym okiem już po kilku dniach bez deszczu.

Co się dzieje pod powierzchnią, czyli aeracja podglebia w technologii Opti-Till

W odróżnieniu od systemów, które spulchniają glebę na całej szerokości pracy maszyny, Opti-Till działa precyzyjnie: przesuwa tylko tę glebę, którą trzeba poruszyć i tylko tam, gdzie będą kiełkować nasiona i rosły korzenie. Zęby uprawowe siewników Claydon napowietrzają i rozluźniają glebę w pasie siewu, tworząc strukturę i drenaż bez wywracania poziomów glebowych i bez niszczenia warstw sąsiadujących.

Efektem jest przestrzeń, w którą korzenie wchodzą bez oporu. W glebie z dobrze wykształconymi kanalikami i strukturą poziomów rośliny sięgają w głąb przez cały sezon wegetacyjny – do zasobów wody, które w przesuszonej warstwie wierzchniej dawno przestały być dostępne.

W praktyce oznacza to, że pszenica czy kukurydza rosnąca na polu z Opti-Till może w lipcu korzystać z wilgoci, której rośliny na polu orkowym już dawno nie mają. To nie jest różnica, którą widać na początku sezonu. Ujawnia się dokładnie wtedy, gdy liczą się plony.

Siewniki pasowe a precyzja umieszczenia nasion w strefie wilgoci

Przy przedłużającej się suszy kilka centymetrów głębokości siewu potrafi decydować o tym, czy wschody będą równomierne, czy pole będzie wyglądało jak szachownica. Dobrze skonstruowane siewniki pasowe umieszczają nasiona dokładnie w środku przygotowanego pasa, na zadanej głębokości, niezależnie od nierówności terenu.

Siewniki Claydon z serii Hybrid zostały zbudowane tak, żeby każda sekcja pracowała niezależnie – co przekłada się na jednakową głębokość siewu na całej szerokości roboczej maszyny, również na polach o zróżnicowanej rzeźbie terenu lub dużą ilością resztek pożniwnych.

Opcja zbiorników przednich pozwala jednocześnie aplikować nawóz startowy bezpośrednio w rzędzie, w tej samej operacji, co siew. Dla roślin wschodzących przy niedoborze wilgoci, dostęp do fosforu i potasu tuż przy korzeniu bywa krytyczny – nawozy aplikowane powierzchniowo, bez możliwości przemieszczenia ich przez deszcz w głąb gleby, po prostu nie docierają tam, gdzie roślina ich potrzebuje w pierwszych tygodniach wzrostu.

Brony chwastowniki – jak zarządzać resztkami przed siewem pasowym?

Siew pasowy w ściernisku lub po poprzednim plonie wymaga odpowiedniego przygotowania resztek pożniwnych. Drobno posiekana słoma, równomiernie rozrzucona przez kombajn, zazwyczaj nie stwarza problemów dla siewnika. Trudniej bywa, gdy słoma jest cięta grubo, nierównomiernie rozłożona po polu, albo gdy pojawia się dużo samosiewów lub chwastów.

Do tego celu Claydon opracował bronę chwastownik – narzędzie zaprojektowane z myślą o pracy bezpośrednio w ściernisku, które tworzy płytki mikronasionnik do głębokości zaledwie 30 mm. Taka głębokość wystarczy, żeby:

• równomiernie rozłożyć i częściowo wymieszać resztki z wierzchnią warstwą gleby,
• zniszczyć jaja ślimaków przy powierzchni,
• sprowokować samosiewy i chwasty do wschodów, żeby następnie zniszczyć je kolejnym płytkim przejazdem lub herbicydem przed właściwym siewem.

Przy tej głębokości pracy kapilary gleby pozostają nienaruszone. To fundamentalna różnica w stosunku do każdej formy uprawy głębszej: struktury, którą gleba budowała przez cały poprzedni sezon, nie da się odtworzyć w ciągu dni.

Kiedy strip-till daje najlepsze efekty w walce z suszą?

Strip-till to nie technologia na jeden sezon. Wyraźne efekty w postaci lepszej retencji wody pojawiają się zazwyczaj po dwóch, trzech latach regularnego stosowania, kiedy gleba zaczyna odbudowywać strukturę i aktywność biologiczną. Kilka praktyk przyspiesza ten efekt:

• Stosowanie międzyplonów  – ich korzenie aktywnie budują kanaliki kapilarne, a biomasa nadziemna po zmulczowaniu lub pozostawieniu na polu wzbogaca glebę w materię organiczną.
• Pozostawianie słomy na polu – mulcz działa od pierwszego sezonu i każdego roku jego efekty się kumulują.
• Kontrola nacisku osi i ograniczenie ciężkich przejazdów po mokrej glebie – ugniatanie niszczy strukturę równie skutecznie co pług.
• Staranna obsługa łanu po zbiorze – rozdrobnienie i równomierne rozłożenie słomy przez kombajn to praca, którą wykonuje się jeden raz, a brona chwastownik zajmuje się resztą.

Susza nie zniknie z polskiego klimatu. Gleba, która przez kilka lat pracuje bez orki, odpowiada jednak na jej skutki zupełnie inaczej niż gleba regularnie wywracana i tę różnicę widać dokładnie wtedy, gdy deszczu nie ma tygodniami.